بو سؤزلرین ” آت گوبره سی ” و ” آتين ترسله مه سی “ کیمی سؤزلوک معنالاری بیر کنارا قویولورسا، آچيقجا آنلاشيلير کی کوموک تورکلری، داها 10 - اونجو يوزايلده اؤز آدلارييلا صحنه ده دیرلر.

کوموکلارين اولکه سی 7 – اینجی يوز ايلدن باشلایاراق خزر دولئتی نين سينيرلاری ايچينه آلينميشدير. بوگون کوموک بيليم آداملاری دا کوموکلاری، خزر دولئتی نين قوروجولاری اولاراق گؤستریرلر. خزر دولتی نين سون باش کندی سمندر، کوموک اولکه سی سينيرلاری ايچينده ايدی. کوموکلار آراسيندا ياييلميش اولان ” آنجی نامه ” ، ” دربند نامه ” ، ” قارابوداق کند نامه ” آدلی تاريخی آبیده لر، خزر دولتی دئوريندن دانیشار. حتی، خزرلر آراسيندا ياشاميش اولان ابو حاميد القرناتی - نين تثبیت ائتديیی و خزر سؤزو دئديیی بوتون کلمه لر بوگون کوموک تورکلری طرفیندن ایشله نیلمیر.

ذکی وليدی توغان - ين وئرديیی بيلگيلره گؤره، اوغوز دستانی نين منجيم باشی طرفيندن استيفاده اولونان بير روايتينده، کوموکلار، اوغوز خان زامانيندا دربند - ی قوروماغا مامور ائديلن قيپچاقلارين بير بويو اولاراق سؤیلن میشدیر. توغان - ا گؤره، آذربايجان ايله دربند عرب لرین ايداره سينده ايکن ده کوموک لارين بوردا اولدوقلاری، تاريه آلباب و الآبواب - دان آنلاشيلماقدادير.

داغيستان - لی کوموک عاليم لريندن “س. م. علی یو” و “م. ر. محمداوو” داغيستان - ی عرب لرین ايشغال ائتمه سييله خزرلرين ايديل بويونا چکيلمه لريندن سونرا خزر دنيزی ساحیلینده و دميرقازيق داغيستان - دا ليدئرليک رولونون کوموک لارا کئچديینی دئییرلر و بو بيلگی نين بيرينجی بؤلومویله راضی لاشدیقلارینی وورغولاییرلار. فقط کوموکلاری خزرلردن آيری گؤسترمه یه قارشی چيخیرلار. علی یو - ین فيکرينجه خزرلر ايله کوموک لار، تريیت باخيمیندان دا، کولتورل باخيمدان دا عینی قومدورلار.

منشالری حاقدا چوخ فرضیه ايرلی سورولن و حتی سوويئت آنتروپولوقلاری طرفيندن بعضی قافقاز قوم لارینین تورک لشمه سی سونوجو مئيدانا گلديکلری سؤيله نن کوموک لارين؛ ديل، ادبيات، دين، ياشاييش طرزی، عرف و عادتلر و باشقا کولتور عنصرلاری باخيميندان اله آليناندا و يوخاريدا وئرلن بیلگی لرین ايشيغيندا باخيلاندا، دوغرو بير تورک قوومو اولدوقلاری آچیقجا اورتايا چيخماقدادیر.

خزر دولتی نين ييخيلماسيندان سونرا کوموک تورکلری نين قوردوقلاری ايلک باغیم سیز تشکيلات، 1578 - ده سولطان بوت - ون قوردوغو و تماميله ميللی بير کوموک بَی ليگی هویتینده اولان عمارت دير. بو بَی ليگین داغيستان - ين ان قوزئيينده يئر آلماسی سببی ايله، قازان ايله آستاراخان خانليقلاری نين ييخيلماسيندان سونرا داها گونئيه ائنمه ايمکانی تاپان روس لارلا کوموک لار قارشی قارشييا گلميش اولدولار. کوموک تورکلری، 1594 ايليندن باشلایاراق روس سالديريلارينا و ايشغال حرکت لرینه قارشی، باشقا موسلمان قافقاز قووم لاری ایله بيرليکده 19 - اونجو يوزايلين ايکينجی ياريسينا قَدَر دایاندیلار. آنجاق روس لارا قارشی سوردورولن موجادله نين سون بايراقداری شئيخ شاميل - ين 1859 - دا اسير ائديلمه سييله داغيستان و باشقا قافقاز بؤلگه لری سرعتله روسلارين الينه کئچمه يه باشلادی. زاتن يوزايللر سورن ساواشلار کوموک لاری و باشقا قافقاز قووم لارینی بیتگین دوشورموشدو. بئله لیکله روس لار 1867 - يا قدر بوتون قافقازی اللرینه کئچیردیلر.

دربند شهری














روس چارليغی نين 1917 - ده ييخيلماسی سيراسيندا روسيادا مئيدانا گلن ايچ قاريشيق ليقدا آزادلیق و استقلال لاری اوچون آياقلانان قوزئی قافقاز تورک و موسلمان جامعه سی ايچينده کوموک لار يئنه اؤن سیرادا يئر آليرلار.

عثمانلی دولتی نين ده یاردیمی ایله داغيستان، 11 ماييس 1918 - ده داغيستان و قوزئی قافقاز جومهوريتی آدی آلتيندا باغيمسيزليغينی اعلان ائتدی. قوزئی قافقاز قبیله لری نين بو سيرادا قورولان ميللی قورولتايلاريندا کوموک تورکچه سی نين، يالنيز داغيستان اوچون دئیيل، بوتون قوزئی قافقاز اوچون بيرلشديريجی، اورتاق بير ديل اولاراق قبول ائديلديینی ده بو آرادا وورغولایا بیله ریک. داغيستان و قوزئی قافقاز جومهوريتی هله توپارلانمادان موندروس آنلاشماسی نین ايمضالانماسی سونوجو عثمانلی اوردوسو قافقازدان چیخماغا مجبور اولونجا، داغيستان قیزیل اوردو - نون اشغالینا دوشدو. 20 اوجاق 1921 - ده روسيا فئدئراتيو اولونجا داغيستان اؤز ارک سوويئت سوسياليست جومهوريتی قورولدو. 1936 سوويئت آناياساسی، قافقازین ائتنيک چئشيدلي ليگینی( تنوع) يانسيتمايان بير سياسی و ايداری بؤلومله مه اورتایا قویدو. بو بؤلومله مه سونوجوندا کوموک تورکلری نين بؤيوک بير قيسمی داغيستان اؤز ارک سوويئت سوسياليست جومهوريتينده، بير قيسمی ده چئچن و اوسئتيا بؤلگه لرينده قالميش اولدو. سوويئت لر بيرليیی نين داغيلماسيندان سونرا داغيستان، روسيا فئدئراسيونونا باغلی بير اؤز ارک جومهورييت حالینا گلدی.

دين
بوگونکو داغيستان - دا کوموک تورکلرييله بيرليکده بؤيوک بير چوخونلوغو سوننی موسلمان اولان اوتوز جيواريندا ائتنيک قروپ ياشاماقدادير. بؤلگه ده اؤزلليکله 18 - اینجی يوزايلدن باشلایاراق نقش بند طریقتی بؤيوک بير نفوذ قازانميشدیر و روسلارا قارشی آپاریلان جهاد حرکت لرینی اورگانيزه ائدیر.

داغيستان خالقی دينينه باغلی اولوب علمه اؤنم وئرميش و همن هر کندده بير مدرسه تیکمیش دیر. 1913 - ده داغيستان - دا 360 - ی اولومسجید اولماق اوزئره 2060 مسجد واردیر. گونوموزده کوموک لار، دينلرينه يئنيدن اؤیرنمه سفربرليگی باشلاتميشلار. اؤرنک اولاراق قوراني کوموک تورکچه سينه چئویرمیش لر.

ديل و ادبيات
کوموک ادبيات تاريخ چيلری، کوموک ادبياتی نین 19 – اینجی يوزايلده ياشاميش اولان، شاعير اوممو کامال ايله باشلاديغينی، او دئوره قدر ايسه کوموک لارين ادبياتی نين عوموم تورک ادبياتی ايله بيرليکده مطالعه ائديلمه سی گرکديینی سؤيلرلر. عثمانلی دولتينه ده گلن اوممو کامال، اثرلرينی کوموک تورکچه سييله دئیيل، عثمانلی تورکچه سييله يازميشدير. عثمانلی تورکچه سی، اونلو کوموک شاعيری ييرچی قازاغا قدر کوموک لارين يازی ديلی اولموشدور. بو دئويرده يئتيشن کوموک شاعيرلری آراسيندا آمانهور( 1670 – 1706)، ميسکين حاليمات (18 - اینجی يوزايل) و کاکاشورالی عبدالرحمان(18 – اینجی يوزايلين سونو - 1870) ساييلابيلير .

ييرچی قازاق (1830-1879)، يئنی کوموک ادبياتی نين تملينی آتميشدير. کوموک تورکلری آراسيندا گئنيش بير شؤهرته صاحیب اولان ييرچی قازاق، شعرلرینده حاق، دوغرولوق، ایگیدلیک، عشق کیمی تئمالاری ايشله ميش، بو آرادا خالقی اَزن بَی لری ده پیسله مکدن گئری قالماميشدير.

باشقا بير کوموک شاعيری و دين عاليمی آبوصوفیان آغايئو (1870-1931) دير. آغايئو، شعرلری يانيندا دين اثرلری ده يازميشدير. کوموک بيليم آداملاريندان حسن اورازايئو، اونون “پايخامارنی يولو بولان (پئيغمبرين يولويلا)” آدلی اثرینی 1993 ايلينده ياييملادی. اورازايئو، بو کيتابدا آغايئو - ين سوسيال، پوليتيک کونولارداکی مقاله لرینی؛ کيتابلارينا يازديغی اؤن سؤزلرينی، مکتوبلارينی، چئشيدلی شعرلرينی، دين کونولو يازيلارينی بير آرايا گتيرميشدیر.

کوموک ادبياتی سون زامانلاردا چئشيدلی نووع لرده ايرلیلَه مه گؤسترمه يه باشلاییب بیر چوخ شاعير، اديب، حکایه یازاری و رومانچی يئتيشدیرميش دير.

بير ادبيات و صنعت درگیسی اولان تانگچولپان، 1917 ايليندن بری ياييملانماقدادير. درگيده ياييملانان شعرلر، حکایه لر و چئشيدلی صنعت يازيلاری، کوموک ادبياتی نين گئليشمه سينه اؤنملی قاتقی لار ساغلاميشدير. يئنه 1917 ايلينده چيخاريلماغا باشلانان يولداش قزئته سی ده، نورمال قزئته ايشلَوینين يانيندا ادبی گليشمه یه خدمت ائتمه یه چالیشیر.

مزار داشی














کوموک خالق ادبياتی زنگين محصوللاری ایله نسيلدن نسيله کئچه رک خالق یادداشیندا جانلی بير شکيلده ياشاماقدادير. بو محصوللار آراسيندا يير آدی وئريلن داستان ماهیت لی شعرلر اؤنملی بير يئر توتار. ييرلار، هم ادبی ذوقه خطاب ائدن هم ده اؤیره دیجی شعرلردير. ان تانينميش يير شاعيری، يوخاريدا سؤزو ائديلن ييرچی قازاق - دير. ايکينجی اؤنملی نظم شکلی سارين دئیيلن دؤرتلوکلردير. سارينلار، بيزده کی بایاتی نین قارشيليغی اولوب توی و اَیلَنجه لرده و يا اویغون یئرلرده ازبردن یادا کاغیذ اوزوندن اوخونور.

کوموک لارين زنگين بير آتالار سؤزو و دئييم لر خزینه سی واردیر. چئشيدلی قايناقلاردا بونلاردان مينلرجه سی تثبیت ائديلميش دیر.

کوموک خالق ادبياتینی توپلاماغا باشلایان ایلک آدامين، اؤزو ده کوموک تورکو اولان شاعير و مترجم محمد افندی عثمان (دوغومو: 1843) اولدوغو قبول ائديلمکده دير. مشهور آلتاييست گ. ژ. رامستئد ده کوموکجا اوزرینده چاليشميشدیر. او 1904 ايلینین سون آيلاريندا خاصاويورد - ا باغلی ياخسای کندینده کوموک لارين ديلی، ادبياتی و شيفاهی خالق ادبياتلارینی اینجه لمیش دیر. رامستئد - ين اصیل قصدی، کوموک تورکچه سینين قوزئی قافقازدا گئنيش بير ياييلما آلانی تاپماسينين و باشقا يئرلی خالقلارين دا بو دیلی دانیشمالارینین سببينی آراشديرماق اولموشدور. بعضی سببلر اوزوندن بو توپلادیقلارینی اوزون ايللر بویو یاییملامادی. اما 1991 ده امینه گورسوی اونلاری اينگيليزجه ترجومه لرييله بيرليکده بير کيتاب حالیندا هئلسينک - ده ياييملادی.

کوموک تورکچه سینين تورک لهجه لرینين هانسینا یاخین اولماسی کونوسوندا تورکولوقلار چئشيدلی گؤروشلر ايرلی سورورلر. گؤروشلردکی آيريليق، بو لهجه نين آلت قروپلاردان هانسينا گيرديیی نوقطه سينده دیر. يوخسا هامیسی نین دئدیی کیمی کوموک تورکچه سی، تمل اولاراق قوزئی - باتی (قيپچاق) قروپونا داخيلدير. آنجاق جغرافی موناسبت لرين بير نتيجه سی اولاراق گونئی قروپونداکی آذربايجان تورکچه سينه دوغرو ياخينليق و بنزرليک گؤسترن بعضی اؤزلليک لری ده واردير. سس بيلگيسی باخيميندان ان اؤنملی بنزرليک اولاراق کلمه باشيندا قوزئی - باتی قروپونداکی “ک” اونسوزونون یئرینه کوموک تورکچه سينده، گونئی قروپوندا اولدوغو کیمی “گ” گلیر (مثلا: گيشی ” کيشی ” ، گل- ” گلمک ” ، گؤر- ” گؤرمک “).

شکيل بيلگيسی باخيميندان ايسه گله جک زامان اَکی(پسوند) اولاراق (ا)جاق / (َ])جک (انجاک بو چکيمده ده اولدوغو کیمی تک ليک و چوخلوق بیرینجی، شخص و چوخلوق ایکینجی شخص اکلری آذربايجان تورکچه سيندن فرقليدير:

کوموک: گلجکمن / آذربایجان: گلجه يم؛
کوموک: گلجک بيز / آذربایجان: گلجه ييک؛
کوموک: گلجک سيز / آذربایجان: گلجک سينیز؛

1928 ايلينه قدر عرب الیفباسی ایله یازان کوموک تورکلری، بو تاريخده لاتين حرفلرینی اساس آلان يئنی بير الیفبا قبول ائتديلر. 1938 – ده ايسه اونلارا باشقا سوويئت جومهوريت لرينده اولدوغو کیمی کيريل اساسلی بير الیفبا قبول ائتديريلدی. هله ده یازیلماقدا اولان بو الیفبا، الیفبالار ايچينده ان قاریشیق الیفبادبر. بو کونودا بير فيکير وئرمک گرکيرسه Ю حرفی، کلمه و هئجا باشيندا هم او( u ) ، هم د او( ü ) سس گروبونو تئمثيل ائدیر. ايچريسينده قالين “ک” ويا “گ” اونسوزلری(سس سیزلری) اولمایان ЮЗ =يوز ” yüz ” کیمی کلمه لرده، بو سببله اوخوما چتین لییی اورتایا چیخیر. اوسته ليک عینی Ю حرفی، اينجه سيرادان کلمه لرده ” او ü ” اونلوسونو قارشيلاماق اوچون ده استفاده ائدیر. بنزر دوروم Ё حرفی اوچون ده کئچرليدير.

هوموز(قوپوز)

کوموک تورکلری نين خالق حرکتی: تنگ ليک
کوموک تورکلری 1989 ايلينده سياسی، ميللی بير تشکيلات اولان تنگ ليک حرکتینی قوردولار. تشکيلاتين آماجلاری؛ کوموک لارين کولتورل، سياسی، ائکونوميک و تمل اينسانی حاقلارينی ساوونماق، بو و بو کیمی آلانلارداکی مسئله لرینی حل ائتمک ایدی. تنگ ليک حرکتی نین 1990 ايلينده چيخان بیرینجی بولتنی نين بیرینجی صحیفه سینده يئر آلان و کوموک شاعيري ز. باتيرمورزايئو ه عاید اولان بو دؤرتلوکلر، کوموک تورکلرينی ميللی اويانيشا چاغیراراق تنگ ليک حرکتی نین آنافيکرينی ده دیله گتیریر:

کوموک تورکجه سینده:

توودو چولپان، تانگ بيليندی،
بولدو اويانما زامان.
شاولا آلدی دونيا يوزون،
يوخلاغانيميز تامان.

گؤزونگ آچ، دؤرت ياکغا قارا!
گئتدي کروان ائرترَک.
بيز گئچيگيپ کالغانبيز،
ائننی هوزغالما گرک.

آذربایجان تورکجه سینده:

دوغدو چولپان، صاباح بيليندی،
اويانما زامانی گلدی.
ايشيق آلدی دونيا اوزونو
یاتدیغیمیز يئتئر.

گؤزونو آچ، دؤرد يانا باخ!
گئتدی کروان ائرکندن.
بيز گئجيکيب قالديق،
آرتيق حرکته کئچمک گرک.

………………………..

http://w3.gazi.edu.tr/~pekacar/

تاريخچه
کوموک تورکلری، بوگون بؤيوک چوخونلوغو (1992 تخمینینه گؤره 250000 نفر) روسيا فئدراسيونونا باغلی داغيستان اؤز ارک جومهوريتينده، گئرييه قالان قیسمی (آشاغی یوخاری 50000 نفر) چئچن و اوسئتيا اؤز ارک جومهوريت لرينده ياشايان، آذربايجان تورکلريندن سونرا قافقازلارداکی ان قالابالیق تورک قوومودورلار. کوموکلارين بير قيسمی، چارليق روسياسی نين قوزئی قافقازی استعلا ايللرينده و اؤزللیکله شئيخ شاميل - ين اسير دوشمه سيندن سونرا عثمانلی دولتينه سيغينميشلار. بونلار هله ده توکات - ين اوچ گؤزن و قوش اوتوراغی، سيواس - ين ياوو کندینده ياشاماقداديرلار.

کوموک تورکلری قوزئی قافقاز داکی کوموک اوواسی نين و داغيستان - ين داغليق قیسمی نين يئرلی خالقلاریندان دیر. ائتنيک باخيمدان قيپچاق و اوغوز بويلاری نين بو ساحه ده قايناییب قاریشماسيندان مئيدانا گلديکلری دئییلن کوموک تورکلری نين ديللرينده کی قيپچاق و اوغوز قروپو اؤزلليک لری بو گؤروشو اونایلاماقدادیر.

کوموک آدی نين گئچديیی ان قدیم قايناق، محمود کاشغارلی نين ديوان لغات تورک آدلی اثريدير. محمود کاشغارلی، کوموک سؤزونون قارشيليغی اولاراق آشاغیداکی بیلگی لری وئرمکده دیر: ” بير زامان يانيندا اولدوغوم بَی لردن بيری نين آدی ” ؛ کوموک قارشيليغی اولاراق ” آت گوبره سی. باشقا گوبره يه بو آد وئريلمز. ” ؛ کوموکلا - قارشيليغيندا ايسه ” کوموکلادی: ‘ات کوموکلادی= آت پيسله دی، ترسله دی’. بير کيمسه نی ‘کوموک’ بويونا نيسبت ائدرسن يئنه بئله دئییلیر. بو، بير آدامين آديدير. ”

بو سؤزلرین ” آت گوبره سی ” و ” آتين ترسله مه سی “ کیمی سؤزلوک معنالاری بیر کنارا قویولورسا، آچيقجا آنلاشيلير کی کوموک تورکلری، داها 10 - اونجو يوزايلده اؤز آدلارييلا صحنه ده دیرلر.

کوموکلارين اولکه سی 7 – اینجی يوز ايلدن باشلایاراق خزر دولئتی نين سينيرلاری ايچينه آلينميشدير. بوگون کوموک بيليم آداملاری دا کوموکلاری، خزر دولئتی نين قوروجولاری اولاراق گؤستریرلر. خزر دولتی نين سون باش کندی سمندر، کوموک اولکه سی سينيرلاری ايچينده ايدی. کوموکلار آراسيندا ياييلميش اولان ” آنجی نامه ” ، ” دربند نامه ” ، ” قارابوداق کند نامه ” آدلی تاريخی آبیده لر، خزر دولتی دئوريندن دانیشار. حتی، خزرلر آراسيندا ياشاميش اولان ابو حاميد القرناتی - نين تثبیت ائتديیی و خزر سؤزو دئديیی بوتون کلمه لر بوگون کوموک تورکلری طرفیندن ایشله نیلمیر.

ذکی وليدی توغان - ين وئرديیی بيلگيلره گؤره، اوغوز دستانی نين منجيم باشی طرفيندن استيفاده اولونان بير روايتينده، کوموکلار، اوغوز خان زامانيندا دربند - ی قوروماغا مامور ائديلن قيپچاقلارين بير بويو اولاراق سؤیلن میشدیر. توغان - ا گؤره، آذربايجان ايله دربند عرب لرین ايداره سينده ايکن ده کوموک لارين بوردا اولدوقلاری، تاريه آلباب و الآبواب - دان آنلاشيلماقدادير.

داغيستان - لی کوموک عاليم لريندن “س. م. علی یو” و “م. ر. محمداوو” داغيستان - ی عرب لرین ايشغال ائتمه سييله خزرلرين ايديل بويونا چکيلمه لريندن سونرا خزر دنيزی ساحیلینده و دميرقازيق داغيستان - دا ليدئرليک رولونون کوموک لارا کئچديینی دئییرلر و بو بيلگی نين بيرينجی بؤلومویله راضی لاشدیقلارینی وورغولاییرلار. فقط کوموکلاری خزرلردن آيری گؤسترمه یه قارشی چيخیرلار. علی یو - ین فيکرينجه خزرلر ايله کوموک لار، تريیت باخيمیندان دا، کولتورل باخيمدان دا عینی قومدورلار.

منشالری حاقدا چوخ فرضیه ايرلی سورولن و حتی سوويئت آنتروپولوقلاری طرفيندن بعضی قافقاز قوم لارینین تورک لشمه سی سونوجو مئيدانا گلديکلری سؤيله نن کوموک لارين؛ ديل، ادبيات، دين، ياشاييش طرزی، عرف و عادتلر و باشقا کولتور عنصرلاری باخيميندان اله آليناندا و يوخاريدا وئرلن بیلگی لرین ايشيغيندا باخيلاندا، دوغرو بير تورک قوومو اولدوقلاری آچیقجا اورتايا چيخماقدادیر.

خزر دولتی نين ييخيلماسيندان سونرا کوموک تورکلری نين قوردوقلاری ايلک باغیم سیز تشکيلات، 1578 - ده سولطان بوت - ون قوردوغو و تماميله ميللی بير کوموک بَی ليگی هویتینده اولان عمارت دير. بو بَی ليگین داغيستان - ين ان قوزئيينده يئر آلماسی سببی ايله، قازان ايله آستاراخان خانليقلاری نين ييخيلماسيندان سونرا داها گونئيه ائنمه ايمکانی تاپان روس لارلا کوموک لار قارشی قارشييا گلميش اولدولار. کوموک تورکلری، 1594 ايليندن باشلایاراق روس سالديريلارينا و ايشغال حرکت لرینه قارشی، باشقا موسلمان قافقاز قووم لاری ایله بيرليکده 19 - اونجو يوزايلين ايکينجی ياريسينا قَدَر دایاندیلار. آنجاق روس لارا قارشی سوردورولن موجادله نين سون بايراقداری شئيخ شاميل - ين 1859 - دا اسير ائديلمه سييله داغيستان و باشقا قافقاز بؤلگه لری سرعتله روسلارين الينه کئچمه يه باشلادی. زاتن يوزايللر سورن ساواشلار کوموک لاری و باشقا قافقاز قووم لارینی بیتگین دوشورموشدو. بئله لیکله روس لار 1867 - يا قدر بوتون قافقازی اللرینه کئچیردیلر.

دربند شهری














روس چارليغی نين 1917 - ده ييخيلماسی سيراسيندا روسيادا مئيدانا گلن ايچ قاريشيق ليقدا آزادلیق و استقلال لاری اوچون آياقلانان قوزئی قافقاز تورک و موسلمان جامعه سی ايچينده کوموک لار يئنه اؤن سیرادا يئر آليرلار.

عثمانلی دولتی نين ده یاردیمی ایله داغيستان، 11 ماييس 1918 - ده داغيستان و قوزئی قافقاز جومهوريتی آدی آلتيندا باغيمسيزليغينی اعلان ائتدی. قوزئی قافقاز قبیله لری نين بو سيرادا قورولان ميللی قورولتايلاريندا کوموک تورکچه سی نين، يالنيز داغيستان اوچون دئیيل، بوتون قوزئی قافقاز اوچون بيرلشديريجی، اورتاق بير ديل اولاراق قبول ائديلديینی ده بو آرادا وورغولایا بیله ریک. داغيستان و قوزئی قافقاز جومهوريتی هله توپارلانمادان موندروس آنلاشماسی نین ايمضالانماسی سونوجو عثمانلی اوردوسو قافقازدان چیخماغا مجبور اولونجا، داغيستان قیزیل اوردو - نون اشغالینا دوشدو. 20 اوجاق 1921 - ده روسيا فئدئراتيو اولونجا داغيستان اؤز ارک سوويئت سوسياليست جومهوريتی قورولدو. 1936 سوويئت آناياساسی، قافقازین ائتنيک چئشيدلي ليگینی( تنوع) يانسيتمايان بير سياسی و ايداری بؤلومله مه اورتایا قویدو. بو بؤلومله مه سونوجوندا کوموک تورکلری نين بؤيوک بير قيسمی داغيستان اؤز ارک سوويئت سوسياليست جومهوريتينده، بير قيسمی ده چئچن و اوسئتيا بؤلگه لرينده قالميش اولدو. سوويئت لر بيرليیی نين داغيلماسيندان سونرا داغيستان، روسيا فئدئراسيونونا باغلی بير اؤز ارک جومهورييت حالینا گلدی.

دين
بوگونکو داغيستان - دا کوموک تورکلرييله بيرليکده بؤيوک بير چوخونلوغو سوننی موسلمان اولان اوتوز جيواريندا ائتنيک قروپ ياشاماقدادير. بؤلگه ده اؤزلليکله 18 - اینجی يوزايلدن باشلایاراق نقش بند طریقتی بؤيوک بير نفوذ قازانميشدیر و روسلارا قارشی آپاریلان جهاد حرکت لرینی اورگانيزه ائدیر.

داغيستان خالقی دينينه باغلی اولوب علمه اؤنم وئرميش و همن هر کندده بير مدرسه تیکمیش دیر. 1913 - ده داغيستان - دا 360 - ی اولومسجید اولماق اوزئره 2060 مسجد واردیر. گونوموزده کوموک لار، دينلرينه يئنيدن اؤیرنمه سفربرليگی باشلاتميشلار. اؤرنک اولاراق قوراني کوموک تورکچه سينه چئویرمیش لر.

ديل و ادبيات
کوموک ادبيات تاريخ چيلری، کوموک ادبياتی نین 19 – اینجی يوزايلده ياشاميش اولان، شاعير اوممو کامال ايله باشلاديغينی، او دئوره قدر ايسه کوموک لارين ادبياتی نين عوموم تورک ادبياتی ايله بيرليکده مطالعه ائديلمه سی گرکديینی سؤيلرلر. عثمانلی دولتينه ده گلن اوممو کامال، اثرلرينی کوموک تورکچه سييله دئیيل، عثمانلی تورکچه سييله يازميشدير. عثمانلی تورکچه سی، اونلو کوموک شاعيری ييرچی قازاغا قدر کوموک لارين يازی ديلی اولموشدور. بو دئويرده يئتيشن کوموک شاعيرلری آراسيندا آمانهور( 1670 – 1706)، ميسکين حاليمات (18 - اینجی يوزايل) و کاکاشورالی عبدالرحمان(18 – اینجی يوزايلين سونو - 1870) ساييلابيلير .

ييرچی قازاق (1830-1879)، يئنی کوموک ادبياتی نين تملينی آتميشدير. کوموک تورکلری آراسيندا گئنيش بير شؤهرته صاحیب اولان ييرچی قازاق، شعرلرینده حاق، دوغرولوق، ایگیدلیک، عشق کیمی تئمالاری ايشله ميش، بو آرادا خالقی اَزن بَی لری ده پیسله مکدن گئری قالماميشدير.

باشقا بير کوموک شاعيری و دين عاليمی آبوصوفیان آغايئو (1870-1931) دير. آغايئو، شعرلری يانيندا دين اثرلری ده يازميشدير. کوموک بيليم آداملاريندان حسن اورازايئو، اونون “پايخامارنی يولو بولان (پئيغمبرين يولويلا)” آدلی اثرینی 1993 ايلينده ياييملادی. اورازايئو، بو کيتابدا آغايئو - ين سوسيال، پوليتيک کونولارداکی مقاله لرینی؛ کيتابلارينا يازديغی اؤن سؤزلرينی، مکتوبلارينی، چئشيدلی شعرلرينی، دين کونولو يازيلارينی بير آرايا گتيرميشدیر.

کوموک ادبياتی سون زامانلاردا چئشيدلی نووع لرده ايرلیلَه مه گؤسترمه يه باشلاییب بیر چوخ شاعير، اديب، حکایه یازاری و رومانچی يئتيشدیرميش دير.

بير ادبيات و صنعت درگیسی اولان تانگچولپان، 1917 ايليندن بری ياييملانماقدادير. درگيده ياييملانان شعرلر، حکایه لر و چئشيدلی صنعت يازيلاری، کوموک ادبياتی نين گئليشمه سينه اؤنملی قاتقی لار ساغلاميشدير. يئنه 1917 ايلينده چيخاريلماغا باشلانان يولداش قزئته سی ده، نورمال قزئته ايشلَوینين يانيندا ادبی گليشمه یه خدمت ائتمه یه چالیشیر.

مزار داشی














کوموک خالق ادبياتی زنگين محصوللاری ایله نسيلدن نسيله کئچه رک خالق یادداشیندا جانلی بير شکيلده ياشاماقدادير. بو محصوللار آراسيندا يير آدی وئريلن داستان ماهیت لی شعرلر اؤنملی بير يئر توتار. ييرلار، هم ادبی ذوقه خطاب ائدن هم ده اؤیره دیجی شعرلردير. ان تانينميش يير شاعيری، يوخاريدا سؤزو ائديلن ييرچی قازاق - دير. ايکينجی اؤنملی نظم شکلی سارين دئیيلن دؤرتلوکلردير. سارينلار، بيزده کی بایاتی نین قارشيليغی اولوب توی و اَیلَنجه لرده و يا اویغون یئرلرده ازبردن یادا کاغیذ اوزوندن اوخونور.

کوموک لارين زنگين بير آتالار سؤزو و دئييم لر خزینه سی واردیر.ادبياتلارینی اینجه لمیش دیر. رامستئد - ين اصیل قصدی، کوموک تورکچه سینين قوزئی قافقازدا گئنيش بير ياييلما آلانی تاپماسينين و باشقا يئرلی خالقلارين دا بو دیلی دانیشمالارینین سببينی آراشديرماق اولموشدور. بعضی سببلر اوزوندن بو توپلادیقلارینی اوزون ايللر بویو یاییملامادی. اما 1991 ده امینه گورسوی اونلاری اينگيليزجه ترجومه لرييله بيرليکده بير کيتاب حالیندا هئلسينک - ده ياييملادی.

کوموک تورکچه سینين تورک لهجه لرینين هانسینا یاخین اولماسی کونوسوندا تورکولوقلار چئشيدلی گؤروشلر ايرلی سورورلر. گؤروشلردکی آيريليق، بو لهجه نين آلت قروپلاردان هانسينا گيرديیی نوقطه سينده دیر. يوخسا هامیسی نین دئدیی کیمی کوموک تورکچه سی، تمل اولاراق قوزئی - باتی (قيپچاق) قروپونا داخيلدير. آنجاق جغرافی موناسبت لرين بير نتيجه سی اولاراق گونئی قروپونداکی آذربايجان تورکچه سينه دوغرو ياخينليق و بنزرليک گؤسترن بعضی اؤزلليک لری ده واردير. سس بيلگيسی باخيميندان ان اؤنملی بنزرليک اولاراق کلمه باشيندا قوزئی - باتی قروپونداکی “ک” اونسوزونون یئرینه کوموک تورکچه سينده، گونئی قروپوندا اولدوغو کیمی “گ” گلیر (مثلا: گيشی ” کيشی ” ، گل- ” گلمک ” ، گؤر- ” گؤرمک “).

شکيل بيلگيسی باخيميندان ايسه گله جک زامان اَکی(پسوند) اولاراق (ا)جاق / (َ])جک (انجاک بو چکيمده ده اولدوغو کیمی تک ليک و چوخلوق بیرینجی، شخص و چوخلوق ایکینجی شخص اکلری آذربايجان تورکچه سيندن فرقليدير:

کوموک: گلجکمن / آذربایجان: گلجه يم؛
کوموک: گلجک بيز / آذربایجان: گلجه ييک؛
کوموک: گلجک سيز / آذربایجان: گلجک سينیز؛

1928 ايلينه قدر عرب الیفباسی ایله یازان کوموک تورکلری، بو تاريخده لاتين حرفلرینی اساس آلان يئنی بير الیفبا قبول ائتديلر. 1938 – ده ايسه اونلارا باشقا سوويئت جومهوريت لرينده اولدوغو کیمی کيريل اساسلی بير الیفبا قبول ائتديريلدی. هله ده یازیلماقدا اولان بو الیفبا، الیفبالار ايچينده ان قاریشیق الیفبادبر. بو کونودا بير فيکير وئرمک گرکيرسه Ю حرفی، کلمه و هئجا باشيندا هم او( u ) ، هم ده او( ü ) سس گروبونو تئمثيل ائدیر. ايچريسينده قالين “ک” ويا “گ” اونسوزلری(سس سیزلری) اولمایان ЮЗ =يوز ” yüz ” کیمی کلمه لرده، بو سببله اوخوما چتین لییی اورتایا چیخیر. اوسته ليک عینی Ю حرفی، اينجه سيرادان کلمه لرده ” او ü ” اونلوسونو قارشيلاماق اوچون ده استفاده ائدیر. بنزر دوروم Ё حرفی اوچون ده کئچرليدير.

هوموز(قوپوز)

کوموک تورکلری نين خالق حرکتی: تنگ ليک
کوموک تورکلری 1989 ايلينده سياسی، ميللی بير تشکيلات اولان تنگ ليک حرکتینی قوردولار. تشکيلاتين آماجلاری؛ کوموک لارين کولتورل، سياسی، ائکونوميک و تمل اينسانی حاقلارينی ساوونماق، بو و بو کیمی آلانلارداکی مسئله لرینی حل ائتمک ایدی. تنگ ليک حرکتی نین 1990 ايلينده چيخان بیرینجی بولتنی نين بیرینجی صحیفه سینده يئر آلان و کوموک شاعيري ز. باتيرمورزايئو ه عاید اولان بو دؤرتلوکلر، کوموک تورکلرينی ميللی اويانيشا چاغیراراق تنگ ليک حرکتی نین آنافيکرينی ده دیله گتیریر:

کوموک تورکجه سینده:

توودو چولپان، تانگ بيليندی،
بولدو اويانما زامان.
شاولا آلدی دونيا يوزون،
يوخلاغانيميز تامان.

گؤزونگ آچ، دؤرت ياکغا قارا!
گئتدي کروان ائرترَک.
بيز گئچيگيپ کالغانبيز،
ائننی هوزغالما گرک.

آذربایجان تورکجه سینده:

دوغدو چولپان، صاباح بيليندی،
اويانما زامانی گلدی.
ايشيق آلدی دونيا اوزونو« معیار دیل

info@yenises.org